Сарлашкар Ёқуббек стратеги рушду тадбиргари тоҷикон

Сарлашкар Ёқуббек стратеги рушду тадбиргари тоҷикон

Миллати тоҷик дар натиҷаи "ба ҳам омехтани қабилаҳои Суғдиён, Бохтариён ва Хоразмиён, ки аз лиҳози таъллуқот шеваҳои Иронӣ буданд, ташкил шуд ва бо баҳои сангину некрафториҳо, Ёқуббектадбиргари ҳаммиллатони хеш буд.

Дар сарзамини Осиёи Миёнаву Шарқӣ, Хуросону Ирон, дар умум минтақаи Ҳиндукуш дар замонҳои хеле қадим форсизабонон бавуҷуд омаданд. Форсизабнони дар Осиёи Шарқӣ зистдошта, аввал бо суғдӣ, чанд қарн дертар бо хатти форсӣ нашру гуфтор доранд. Пифагор файласуф ва олими Юнон ҳақро хондаву шинохта буд ва пешниҳод кард, "гаҳвораи инсони андешадорро ё дар Ирон, ё дар Ҳиндустон бояд ҷустуҷӯй гардад".

Муҳақиқони таърихи бостон Ф. Илин ва И. М. Дяконов дар китоби дастҷамъии " Таърихи ҷаҳони Бостон", (соли 2022) аз робита, мансубияти истилоҳи " Арийа" навиштаанд, ки " дар миёни Ҳиндуирониҳо ( ва фақат миёни онҳо) истилоҳи "Арийа" ба маънои наҷиб, асил " хеле маъмул буд, Мебошад. Узви қабилаҳое, ки дар Иттиҳоди қабилавӣ он даврон дар мақоми сарварӣ қарор доштанд, худро ба ин ном мехонданд. Аз ин рӯ қавҳои Ҳиндуиронӣ дар истилоҳи илмӣ бештар маврид Арийа номида мешаванд. А. Майс, забоншинос варзидаи Франсавӣ навиштааст, ки номи этникӣ, ки "ориёӣ" мутобиқат мекарда бошанд, дар дигар лаҳҷаҳои Ҳиндуаврупоӣ вуҷуд надоранд. Аз ин рӯ, танҳо лаҳҷаи Ҳиндуиронӣ метавонанд, "ориёӣ" номида шаванд. Мавриди зикри гуфтаҳои академик Н.Т. Горбунов омад, ки "Тоҷикия -яке аз сарзаминхое дар оғози пайдоиши гуфтори хаттии инсоният, зиротҳои асосӣ пайдо гаштаанд, "ҳама қисми аввали Осиё ва Аврупо, бо ҳадди калон, ҳамчунон Ҳиндустон ва Чин зироатхоеро кишту кор мекунанд, ки дар Тоҷикия бавуҷуд омадаанд ва ба тамоми ҳавзаҳо усулҳои нав, пешравандаи зироаткорӣ ва тўдаи калони хелу навҳои интихобиро пешкаш мекарданд. Дар Тоҷикияи куҳанбунёд на фақат навъҳои шигифтагезтарин зириоатҳоро парваридаанд, балки малакаи истеҳсоли баъзе аз онҳоро ба ғояти камол расонидаанд", - собит карда буд" Н.Т. Горбунов[1]. Аз Шоҳномаи" А. Фирдавсӣ пажуҳишгар, М. Ҳотамӣ номи давлати форсзабони " Чин" ро барқарор сохтанд.

1. Дуруст, ки форсизабоноро ориёӣ"меноманд, ки"- аввалин буданд бо истифода аз нуқра, мис ва тилло васоит- ченак (асъор, пул ихтиро сохтанд). то арзиши кор, тиҷорати молҳо, усулҳои андешидашудаи шуғли инсон, ки ба дониш, фарҳанг ва рушди иқтисод асос меёфтанд, бо ташкил кардани зироатпарварӣ, рушди боғдорӣ, чорвопарварӣ, намунаҳои коркарди саноатии маҳсулотҳо, масалан, мисли аз гандум, ҷувормакка, ҷав, тайёр кардани нон, самбуса, манту, угро, аз биринҷ - оши палов, ширинмурабо , аз гӯшту сабзавот дар борҷомаҳо барои зимистон тайёр будани хурока,"меваҳо, олучаву зардолу,. Ва кашфи тоҷикон - чархҳоикалон, кидардутарафи сутуноҳантобмехурда,- аз байни ароба бо ходаи дароз бо чархҳоикалон Фойтун ба гардани асп баста мешуд, - ки Фойтун намунаи аввалин дар ҷаҳон савора ба сафар рафтани инсон буд, ва ҳамчунон намуна барои Аврупо ва Амерко шуд, то асосгузори сохтани қисмҳои ҳаракати техникии мошинҳои гуногун ва ҳавопайсозӣ.бишавад.

Шаҳр ва тавваллуди Ёқуббек.Шаҳри Истравшан дар қисмати Шимолии Тоҷикистон. дар вилояти Суғд, дар доманаи (Улуғкуҳҳо), дар баландии 1040 метр аз сатҳи дарьё - Баҳр[2], ҷойгир шудааст. Мувофиқи гуфтаҳои таърихнигорони Искандари Мақдунӣ " Уротеппа ( Киропол) 2555 сол қабл поягзорӣ шудааст. Истравшан шаҳри дар замонҳои қадим пойдоршуда мебошад, ки Куруш, шоҳаншоҳи қадими иронитаборон, мавзеъро дида " Курушкада" номкарда буд. Ёқуббек дар деҳаи Пискат шаҳри Истравшан, атрофи соли 1807,10 ба дунё омадаст. Афсус, ки бисёр аз коршиносони тюркаҷот ва Хасанбой Шарипов дар бораи ҷойи зойдашудани Ёқуббек иштибоҳ доранд ва менависанд. Банда, ки абераи Ёқуббек мебошам, наздик чордаҳсол пайгири деҳаи Пискати Истравшан будам, ки дар минтақаи Истравшан мавзеъҳои тӯда тӯда зиндагии тоҷиконро Бунҷакат, Арсмонкат, Урфат, Фаъкат, Даркат, Луҳкат, Шавкат меномидаанд,[3] ", дар соли 2024 деҳаҳои Лакат, Суркат, Дахкат, Хушекат, дуртар Куркат фаъоланд, ки ин номҳо бо Пискат ҳамрешаанд ва аз ҳамоҳанги ибораҳои форсӣ чордаҳсол бовар доштам, ки Пискат низ дар Истравшан бояд бошад. Дар номҳои омада, ҳиҷои " Кат" маънои ҳавлӣ, шаҳр мебошад.

Дар мошини аз Душанбе ба Истравшан мерафта, соҳибсухан, пас аз кофтуковҳои пӯшидаи чордаҳсола, моҳи октябри оли 2023 мелодӣ, ногаҳон, мешунидам гуфтори Мӯйсафеди 80 солаи бардамро, ки -тӯразодаву гузаштагонаш авлиё ва бунёдгузорони мазору ҷойҳои табаррук, масалан, дар атрофи Хуҷанду Конибодом, дар деҳаи Қарасақолбобои Истравшан будаанд: "Маҳаллаи Пискат дар поёни деҳаи Лакати Истравшан воқеъ буд, ки дар Пискат солҳои 1820 "баъзе одамони пӯсти дасту руй, гарданашон сафедшуда, ҷойгир мешуданд. ", гуфт Мӯйсафед. Ҳудуди Пискат, бо гузашти солҳо акнун ҳудуди шаҳраки "Лакат" дар Истаравшан мебошад. ,дар 100 соли охир деҳаи Пискат ба деҳаи Лакат ҳамроҳ шудааст, (ҷамоати деҳотӣ -Ҷ\д "Зарҳилол).Омили гуфтаҳои муйсафеди ҳамсафар, маълум кард, ки то қарни 20 мелодӣ дар шаҳри Истаравшан деҳае ба номи Пискат вуҷуд доштааст.

Аз қадим тоҷикони Истравшан, бо мақсадҳои соҳибкорӣ ва тиҷорат, сокинони дигар шаҳру минтақаҳо мешудаанд, Нафароне аз Истравшан сӯи Бекобод ва атрофи он мерафтанд, аз ун минтақа бузу гусфанд харидорӣ намоянд, то дар бозорҳои Истравшан тиҷорат пеш равад. Аз теппаву синакӯҳҳои минтақае, ки пас аз гузашти солҳо "Пискат" меномидаанд, шоридани оби табийро зираконн омӯхта буданд, ки байни онҳо, аҳли Пискати Истаравшан низ будааст. Бо шустани дасту пой ва сару бадан, бо оби аз кӯҳ мешорида, табобати пӯсти инсон тезтар мешавад, мисли он, ки мардуми гуногунзабони Иттиҳоди Шӯравӣ солҳои 1930-1994 мелодӣ барои табобати пусти рӯй ва гарданашон ба ҳавзи "Оби Ишкошим" Вилояти Бадахшони Кӯҳии кишвари Тоҷикистон меомадаанд. Метавон гуфт, ки солҳои 1815- 1817 мелодӣ чанд оила тоҷикон аз деҳаи Пискат кӯч мебанданд, ки онҳо ба мавзеъ, минтақае Бекобод мерасанду дар ҳамворӣ, назди Синакӯҳҳо ҷойгир мешаванд. Бо аҳли хонаводаи худ Муҳаммадлатифи тоҷик низ ба Пискати Бегобод кӯчбаст, ҳамроҳи онҳо Ёқуббек 9, 10 сола низ буд. Дар бораи номи падари Ёққубек назарҳо гуногунанд. Д.Ҷ. Боулҷер менависад, ки "Муҳаммадлатифи тоҷик маҳз дар Пискат, дар оғӯши ҳаммиллатони худаш осоиш ёфт, ки хушфеъл ва меҳмоннавозанд". Пас аз солҳо Пирмуҳаммадбек[4]. бо аҳли оилааш, Ёққубеки коргаршуда[5] низ дар Пискати нав зист доштааст.

Аввалин иштирокҳои Ёқуббек дар сӯҳбатҳои "гапу ошхурӣ 10,15 нафар Истаравганиҳо дар "Пискат"и Бекобод будаанд, рӯзе касе шунидаҳояш, ё аз кадом китобе хондаашро такрор мекард: "Форсӣ забони тавоно, ҷӯё, зоё ва гӯё мебошад. Аз Муғтеппаи Истаравшан дастнависҳои қадимӣро нафаре пайдо карааст ва саводноктарин олими Истаравшан хондааст, ки "барои шоҳи тоҷикон Деваштич, (асри 8 мелодӣ) молҳои аз чармомодашуда пойафзол, ҷома ؟ , тасмабанди миён, гарданбанд, зини асп, намадзин, амволи ҷангӣ ва силоҳ, найзаи кутоҳ" ва дигар лавозимотҳо, ки ҳунармандии тоҷики Истаравшан ва меросгузории онҳоро нишон[6] медиҳад", хотима дод гӯянда, ки барои Ёқуббек аҷоибтарин нақли гӯшнавоз будаанд.

. Оғози соли 1830 Ёкуббек сарбози хони Хуқанд шуд, дар муддати кутоҳ роҳбари панҷ, даҳ сарбоз таъин шуд. Аз Тошканд қумандон Нормуҳаммад меояд, ки додари ҳамсари худ- Ёкуббекро роҳбари шаҳри Чинос, пас аз чанд моҳ ӯро ба Аул[7]-ата фиристод. Дар он давра роҳбарӣ Оқ -Масчид даромадовар будааст, зеро гузаргоҳи гумрук[8] буд, ки молҳои тиҷоратӣ аз Бухоро то Ориёно (Оренбург) мерафтаанд, ва Боҷи калони гумрукӣ ситонида мешуд. Ёккубек барои худ аз Нормуҳаммад ҳамон вазифаро талаб кард. Муддате сипарӣ шуд ва бо пешниҳоди Нормухаммад, Худойёрхон- хони Хуқанд Ёкуббекро Қумандони панҷсад сарбозон таъин кард. Бо кушишҳои худ Ёқуббек дар хони Хуқанд мақоми роҳбариро хуб анҷом медод, ишғоли вазифа баландро соҳиб мешудааст., соли соли 1852 Худоёрхон ӯро, бо иловагӣ, ҳамчунон Ёқуббекро ҳокими шаҳри Хуҷанд мақом медиҳад. ".Хулосаи бебаҳсу соҳибсухан, ки бимбандии зиндаву бунёдкориҳои тоҷикон дар қудрати забони форсӣ, тадбиргароӣ, пушти сар мондани андешаҳои қабилавӣ ва шаҳрванду шаҳрнишин будани онҳо нуҳуфта мебошад.

Аз олимони коршинос шунида буд ва равшан мефаҳмиду медид, ки душмани асосии сарзаминҳои Осиёи Шарқӣ, Марказӣ ва Ҷанубӣ қабилаҳои тюркнаҷод ва кишвари Хитой - ғасбсозандаи ҳудудҳои номбурда ва мулки Хутан ҳастанд, инчунин дахолатҳо, найрангҳои ҷеосиёсии Руссияи подшоҳӣ муқобили иронитаборон, бахусус тоҷикон мебошад.Аснодҳои зарра, зарра дар ёди гузаштагон форсизабонон мерос монда, шаҳодат медиҳанд, ки дар мулкҳое, ки тоҷикони ҳунарманд шуғли андешидашудаи истеҳсоли молу маводҳои истеъмолиро доштанд, хитойзабонҳо[9], русзабонҳо, бо ҷалби кардани қабилаҳои тюрктаборон ва чингизиён, шикасту заифсозии забону хатти форсӣ, иншоотҳои меъморӣ ва ғасбгарони шаҳрҳои тоҷикон бунёндкарда будаанд.Ёқубек 3 сол дар Бухоро буд, - аз ранҷи дар ғаму андуҳ гузаштани умри тоҷикон, дар ғуломию бардагӣ аз набудани давлати миллӣ, меҳру шафкатии роҳбарони бегонаи салтанатмекардаи давлатҳо дар сарзамини тоҷикон фаъолиятдошта, аз хориву зориву беқадрии худ тоҷикон шиква доштаанд, касе намешунидаааст. .Ёққубек аз таҳлилҳои таҷрибаи гузоштагон медид, ки донишмандону вазирони пешин бо хонданҳо, дар навбати худ барои наслҳои ояндаи форсизабон, мероси хаттии қавӣ мондаанд, ки идорамекардагони "Самарқанду Бухоро, Истравшан, Маймурғу Иштихон, муҳорибаҳои иқтисодиву ҳарбӣ, тиҷоративу дипломатӣ доштаанд ва дар мавридҳои зарурӣ якдигарро ҷонибдор ва муҳофизат карда метавонистанд".

Ёққубек бо хондани китобу дастхатҳо фаҳмид, дар амал шаҳру ҳудудҳоро медид, ки дар сарзаминҳои Қошғару Ёрканд ва Хутан давлати пуриқтидоре ба номи Кирпанд фаъол вуҷуд карда буд , ки онро аҷдоди тоҷикон дар қарни 1 мелод асос гузошта будаанд. Ёққубек иттилоотро дар ёд дошт, ки давлати Кирпанд беш аз 500 сол фаъолият доштааст, салтанати даҳҳо подшоҳонро пушти сар мондааст." Давлатдориҳои мустақили гуногунном дар мулкҳои Хуросону Ирон ва Осиёи Марказӣ буда будаанд, ки, масалан, тоҷики боҷасорат Ғиёсиддини Ғур солҳои 1163-1203 мелодӣ барпосозандаи "Империяи бузурги Ғуриён" дар Хуросону Ҳиндустони шимолӣ буда буд. Андеша дар сари Ёққубек гирд мехурд, ки " оғози ҳаёти ман, оғози суботе бишавад, балки " зи азал тоҷик ободгари ҷон аст, ҳарҷое, ки қадам монад, онҷо чун гулистон аст". Ёққубек дар Хуқанд ва Бухоро мефаҳмид, нақшаву амалҳои туркнаҷодонро медид, ки, масалан, Худойёрхон сиёсату нақшаҳоеро пайгир аст, азяксӯ, муқобили забткориҳои Руссия дар вилояти Тошканд ва Оқмачид ҷилавгирӣ шавад, аздигарсӯ, мехост, дар мулки Ӯротеппа зиёду зиёдтар қабилаҳои тюркнаҷот ҷойгир шаванд, то мақсадҳо ҷомаи амал гиранд, ки дар шаҳри Ӯротеппа ҳунармандиҳо ҷилавгирӣ шаванд, дастону панҷаҳои навовариҳо набошанду машғули истеҳсол ва осноди рушди коргоҳҳои саноатӣ ва зеҳну гуфтори форсӣ ва фарҳангӣ сайқал наёбанд .Бихоним, ки бо истифодаи асноди "Бойгони[10] Қушбегими Бухоро" аз русӣ баргардон, мунташир ва зикр кардаанд, ки " Исобек ду маротиба, Рустамбек се маротиба, Абдулгаффорбек чор маротиба ба сари ҳокимӣ дар Истравшан омадаанд", ки ду кас аз онҳо тюркнаҷод будаанд. Солҳои 1948- 1951 барои ҷойгир кардани қабилаҳои юзу минг. қипҷоқу қатағану қалиқ, қирғиз Худоёрхон тоҷиккуширо ҷой, ҷойе оғоз кард, то "қавмҳои турктабори номбаршударо дар деҳаву маҳаллаҳо ва кучаҳои Ӯротеппа тоҷикон сукунаддошта ҷойгир намояд",- омадааст[11] дар асари Афгор Мирзиё.

Дар якзамони пурихтилоф 1846 – 1860 Ёққубеки бо супориши Худойёрхон фармондеҳи задухурдҳо бо қӯшунҳои Руссия ва 3-бор дар мулки Истаравшан муқобили сарбозони тюрктабори Худойёрхон ва аморати Бухоро бурди набардҳоро бо нақшаҳои муштарак бо Рустамбек, ҳокими Истравшан анҷом додаанд, то ҷилавгир бошанд лашкаркашиҳоичандбораАмирони манғитиБухороваХудойёрхон, хониХуқандро ба мулки Истравшан, ки тоҷикониҳунармандқатлубебозгаштберун нашаванд, то қабилаҳоиюзумингқипчоқуқатаған, ӯзбакуқалиқҳоҷойгиргарданд, ва муқобилионҳо Рустамбеку Ёққубекшиканандагони набардҳои амирониБухоро, хони Хуқандва ҳамоҳансозони рушдифорсизабононбудаанд. Муқобили мулки Истравшан чандбор лашкаркашии ҳонигари Хуқанд ва шоҳҳои Бухоро буда буд, балки метавон дурнаморо пешгӯи кард, ки барои маҳдуд ва нобуд кардани тоҷикони сарбаланд, тюркнаҷодон дар оянда такрор ба такрор набардҳои яроқнокро барои қатли тоҷикон анҷом медиҳанд. Масалан, фаромӯш нашуда ду ҷанги пӯшидаи ӯзбакону Ӯзбакистон солҳои 1991-1998, мелодӣ ки дар натиҷа 184 ҳазор тоҷикон ҷавон Ҷумҳурии Тоҷикистон кушта шудаанд.

Вақте шоҳ Олимхон яке аз лашкаркашиҳояш дар Ӯротеппа, ба сарбозони худ амр намуд, ки шаҳр тороҷ бишавад, дар натиҷа дар шаҳру атрофи он , ба ҷуз хоку санг ҳар он чӣ, ки ин вилояти пурбаракат дошт, рабудаанд ". Тамоми аҳолии Ӯротеппа. марду зан, бо пои луч ва тани ӯрён, нолаву фиғонкунон мисли гадоён, назди сарбозон омада, ҳоли табоҳи худро баён мекардаанд ва маводи хурдан ва либос талаб мекардаанд. Низом -писари Ёқуббек амини Ҳоким дар мулки "Забони гов" буд, ба гардан ташвишу таъминсозии маводҳои истеъмолии мардуми Истравшан дошт, аз иллате, и солҳои 1856- 58, рӯзу моҳҳое, "шаҳр тороҷ мешуд", аввал захираҳои гандуму орд ва равған рабурда, тороҷ гашт", тамоми тоҷикону сокинон муҳтоҷи нон буданд. Ба Низомамин Ҳоким супориш дод, хушбахтона, заминҳои мулки "Забони гов" дусол паи ҳам ҳосили гандуми фаровонро захира дошт, Низомамин . аз тамоми молиётсупорандагон яксол пештар молиёт бо гандум ва ҷуворӣ гирд овард, то сокинони шаҳр ва атрофи Ӯротеппа аз гуруснагӣ ва марг раҳо ёбанд. Шоираи ӯротеппагӣ Дилшод, ки шоҳиди ишғолгариҳои хони Хуқанд будааст, менависад, "ки ишғолгарон аввал деҳаҳоро ғорат карданд, боғҳо, пулҳо ва иморатҳои беруни шаҳрро оташ заданд. Пас аз шашрӯзи ҷангҳо, ғосибон даруни Ӯротеппа ворид шуданд, сарбозон, нӯкарон ва фиристодагони амир хона ба хона гашта, моли мардумро талаву тороҷ мекардаанд, фосиқӣ ва беномусӣ менамуданд. Дар ҳар ҷо Дорҳо сохта буданд. аз субҳ то шом тоҷиконро қатл мекарданд, киштзорҳо поймол ва сӯзонида мешудаанд. Пас аз ҳар як ҳуҷуми душман хокистар ва кӯраи хокистар боқӣ мемонд.. ҳамон солҳо худи шаҳр ҳам бо дасти сарбозони Хуқанд оташ гирифт. Тоҷикон гуруснагӣ мекашиданд[12] ва ҳалок мешудаанд". , Ҳоким серталаб буд ва аз захираи шахсӣ, хонадони Низомамин, писари Ёкуббек садтонна гандуми захира аз 18 гектари замини хусусӣ, ҷамъӣ гандуми ситонидаро ройгон ба кормандони ҳокимияти мулки Ӯротеппа расонд ва 3 рӯз тақсим гашт, гандум бештар аз мулки " Забони гов" ба ихтиёри шаҳриён ва кудакон ройгон тақсим мешудааст, Ташфиқот буд, ки фурӯши гандуму ҷав ва ҷуворимакка танҳо дар бозорҳои Ӯротеппа тиҷорат шавад, то масъалаҳои гуруснагӣ ва қаҳатӣ пушти сар шаванд, ки тадбирҳои раҳоёбӣ дар дигар банд низ омадаанд.

Таърих, географияи минтақа, ҳаёт ва фаъолияти Ёкуббек, чор писароне, аз ӯ зани кипчоккавм[13] таваллуд кард -БекКулиБек, ХакКулиБек, ХудайКулБек, ХайдарБек, ки аз Хуқанд дертар ба Қошғар омадаанд,- шарқшинос Н.И. Веселовский итиллотҳоро дар китобе соли 1898 нашр [14] кардааст, ки яке аз онҳо- БекКулиБек дар роҳи қабршудани Ёқуббек кушта мешавад, -ки асрори оилавӣ буда бошад, -аммо ҲаКулиБек, ХудайКулБек, ХайдарБек , пас аз моҳи фавти сарлашкар ба зодгоҳ, Пискати шаҳри Бегобод баргаштаанд, ки базе далелҳо дар китоби Хасанбой Шарипов дарҷ шудаанд.

Бо таҳлили кутоҳи фаъолияти сиёсии Ёкуббек, сарлашкар ва ташкилсозандаи давлати тоҷикии "Хафтгандж", бомаврид мебошад, гуфта ва сабт шавад фаъолиятҳои инсонӣ, илмӣ ва роҳбарӣ писару духтари сарлашкар, ки дар Истравшан аз модари тоҷик чашм кушодаанд ва дар маҳаллаҳои ҳамин шаҳр бузург шудаанд:Низом ва Ҳимматой – духтари Ёкуббек [15] .

Низом, ки то 30 солагӣ соҳиби вазифаи " Амини Ҳоким" – "идорамекардаи Сандуқи асъории шаҳр, боҷигумрукитонӣ ва молиётчинӣ аз тичорати молу замин ва маблағрасони қушунҳои қонуннигар [16] буд". Расми Низомамин . шояд. буда бошад Дар Бойгони дар минтақа нахуст хоким- Рустамбек ташкилкарда, ки аввал дар Бухоро буд, сипас дар Тошканд нигаҳдорӣ мешавад), ки намунаи давлатдорӣ мебошад. Ба Низомамин масъалаҳои гиреҳхурда вогузор мешуд, ки, ки байни Хонагари Хоканд, ҳарбиёни Бухоро ва хокимони Истравшан пардохти масъалаҳоро анҷом медод. . Масалан, дар Чаҳарбог соли 1861 хушунадҳои забонӣ, шакли тирпаронӣ мегирифтанд, ки Низомамин Усули мантиқӣ пиёда кард, тарафҳо хомушона гирди дастухонӣ оштӣ нишастанд. Моҳи октябри солие 1866 ба Истравшан қушунҳои яроқдори Руссия подшоҳӣ бо фармондиҳӣ Романовский оғоз шуд, ҳама бекон тюркнаҷот ва диндорон даруни Муғтеппа ҷой гирифтанд, набардҳои Низомамин таъминмекарда 8-шабонарӯз давом доштанд, дар Муғтеппа будагон таслим ва парешон гаштанд, ки сарбозон Россия анборҳои Муғтеппаро таркониданд, худашон низ берун сӯи Тошканд саросема мегурехтанд, Гумонбариҳо мегуфтанд, ки Низомамин кушта шуд, зери девор аст, ё бо захираи тилло ба Бухоро рафт, аз он шаҳр Ба Афғонистон [17] гурехтааст. Ман, чун набераи Низомамина, мегӯям, ки бобоям кушта нашудааст ва тиллоро аскарони Руссия, бо ишораи генерала Романовский, то роҳи оҳан ба Россия мерафта, ҳамроҳ бурдаанд. Ӯ, Низомамин дар Далёни Поён, бо истеҳсоли гандум роҳбарӣ мекардааст, ки бо маблағи падараш, Ёкуббек 18 ҳаждаҳ гектар замин харида буд, дар майдон зердастони Амин гандум истеҳсол мекардаанд. Ҳаҷми калон гандумро Низомамин солҳои 1857-95 дар ихтиёри Хоким Истрашан, ва барои кудаконе медод, ки бобо ва падарашон дар ҳивзи озодии Истравшан фавтидаанд.

Ёкуббек доираи стратежии ҷаҳонро таҳлили гузаро мекарду мефаҳмид, ки кишварҳои хориҷӣ, аввалтар аз ҳама Британиёи Кабир, Руссия ва руҳониёни христианӣ накам 2 ҳазор сол банданавозиҳо доранд мусалмонсозиҳои арабҳо, ғоратгариву ҳукуматшиканиҳои чингизиёну туркнажодонро, то форсизабонон аз дарку фаҳми истеҳсол, фанноварӣ ва воқеъияти илмии ҷаҳон бемавҳум, ё дур аз хиради технологӣ- давлатдорӣ бошанд, онҳоро дар Ирону Хуросон ва Осиёи Марказӣ ва Шарқӣ аз таблиғоти густурдаи динию исломӣ кор мегиранд, бо мақсаде, ки империяҳои форсизабонон ва италиёнӣ валонгоршудаҳо, такроран бавуҷуд наоянд. Намояндагон, таҳлилгарони империяҳои Чин ва Руссия дар доираҳои биму тарс ва зарурияти ҷилавгириҳо ҳам буданд, ки соли 1732 дар Олмон форсӣ, дар баробари юнонӣ ва лотинӣ, забони ҷаҳонӣ шинохта, дониста шуда буд.

Хушбахтона, Ёққубек таҷрибаи калонро азбаркарда буд, ки солҳои 1845 ва 1864 ӯ муҳорибаҳои хони Хӯқандро муқобили ҳарбиёни Руссия сарварӣ мекард ва бурдҳоро соҳиб шуда буд. Бо фармондеҳии Ёққубек чангҳои хунрез бо лашкарҳои Руссия моҳи сентябри соли 1863, аввали 1964 бурдовар будаанд, ки бо дастури Ёққубек пешбарии ҷангиёниро Ҷомадори Кобилӣ дар муҳорибаҳои Чимкент анҷом медод, бурдҳои рӯбару бо аскарони Рус буда буданд, ки Ҷомадор тӯпчисарвар тӯпҳоро бо тарзи аврупоӣ чида, чунон оташ мекушояд, ки қушунҳои рус аз тарс шаҳрро партофта, гурезон мераванд.

Ёққубек бо супоришҳои Хуудойёрхон- хони Хуқанд, бо лашкари ба ӯ итоатдошта, соли 1863 мелодӣ расид то хонигари Қошғар ва чанд шаҳрҳои атрофро зери итоати фармондиҳии худ қарор дод ва бо забони форсӣ - мақоми тоҷикони давр -,ташкилшудани давлати "Ҳафтганҷ" ва истиқлолияти онро эълом кард. Давлати тоҷикӣ эълом шудаи Хафтгандж" . ки маркази он Қошғар буд, ҳамсарҳад буд бо Султонати мардуми Таранчин ва султонати иттиҳоди шаҳрҳои Дунганҳо[18].Хитойтаборону русзабонҳои миллатгаро қатлкарданҳои тоҷикон, забтсозиҳои ҳудудҳои сукунатдоштаи онҳоро ҳам дар мулкҳои Қавқозу Тӯрон ва ҳам дар кишварҳои Шингону Чин (Хутан) дар амал доштаанд, ки аввалин омиле шуд аз вуҷуду намоиши давлати "Ҳафтганҷ"- ҳивзсозандаи мағлубнакардани тоҷикон аз дасти кишварҳои Русия ва Хитой буда буд.Ёққубек хонда буд ва медонист ки дар оғози қарни 6 мелодӣ, шоҳони тоҷиктаборони Ҳайтолиён –қудратдортарин дар он давр давлати тоҷикони ҳамзабон- , Урумчи, Кошғар ва Хутанро ба итоат давлати Ҳафтолиён гирифтанд". Аммо зерфармонони ӯ, набояд Ҳабибулло- хони Хутанро қатл, балки муовини Ёққубек бояд мешинохтанд, ба хони Хутан Ёққубек мақоми " Ганҷи таҷрибадор[19]" ва муддати муайян идоракарданҳои давлати " Ҳафтганҷ"ро ҳавола мекард, кӯмакҳои молӣ ва ҳарбӣ ба ихтиёри Ҳабибулло вогузоршуда, мақсаду усулҳои ҷанги хони Хутан бо қӯшунҳои чинтаборон, мисли пештар, бояд идома меёфтанд.

Ёққубек медид, ки империяхоҳони ҷаҳон ҷаҳд доранд, то батамом нобуд созанд тамаддунҳоеро, ки зарбагирандагони ларзаву задухурдҳои накам 1400 солаи арабу турктаборон, чингизиён ва хитойзабонҳо, ки бо зӯрнишондоданҳо форсизабононро "мусалмон" мекарданд, бо шикасти давлатҳои миллӣ, онҳоро қатлу ғорат, зери зулму истеъбдод, табақабандии чингизу муғулу темурлангҳо тоҷиконро ба дараҳо ва кучаҳои сарбаста мегирифтанд. Манидоди Ачобатангезии ҳаёт дар Зардуштӣ. Ёқубеки Бодавлат аз манбаҳои хаттӣ фаҳмида буд, ва барои рад кардани исломпарастии тюркнаҷодону арабҳо , дар ҳузури гирдомадагони Қашғар, махсус, фаҳмиши Ҳафгандж"ро равшан сохт ки "Эхнатон ,18 м шоҳи Фараонҳо . бо истифода аз Зардуштӣ роҳбарӣ мекардааст, ки "Хуршед Худои ягона мебошад!". Маълум, ки дар асри 18 мелодӣ рушди биоложӣ ва фаҳмиши ҳаёт зери Хуршед муккамал набудаанд.Барои хонанда имрӯз маълум гардад. ки Джеймс Уотсон, дорандаи мукофоти Нобел, ки соли 1953 бо Франсис Крик дар илми биология тағироти куллӣ оварданд, таркиби ДНК ( кислотаи дезоксирибонуклеиновро кашф кардаанд.», ки дар банди он пайдоиш ва такмили ҳаёт маҳфуз аст.. Ларек Лаҳистонӣ соли 2003 назарияро кашф кард, ки маҳз дар мавҷи гармиву равшани аз Хуршед то Замин меомада, бахусус дар қисми равшании паҳнофошӣ, рамзнависӣ анҷом мегирад, ки мавриди ба сатҳи болои Замин расидан барномаҳо дар сайёраи мо амалиётҳои баҳамомехтанҳо анҷом ёбанд. Ва лаҳзаи дар сатҳи Замин Силсилаҳастаӣ[20] аввал РНК зуҳур дорад, сипас ДНК ва ҳамин аст "нақша, ки мувофиқи он хама ҷондорҳои дар тан обдошта - материя дар ҳаракатанд, ки тарҳи табӣи умумии ҳаёт мебошад, ки 4 миллиард сол қабл, ҳоло ҳар соат, ҳар рӯз ҳаёт аҷобатангез мегардад", ки танҳо дар мақомдории давраи Зардуштӣ паҳлуҳои илмии онро кушода будаанд". Ёқуббеки Бодавлат "мехост ҳама, масалан, тоҷикон худшиносию ҳувияти миллии худро боло баранд, моҳияти давлати миллӣ нақши калидиро мебозад". Сарлашгар ҳадафҳо доштааст,- ки онҳоро дар асри 20 мелодӣ таҳлилгар Ҷамолидин Саидзода шояд такрор дорад,- "бетафовутӣ, бехабарӣ, нодонӣ, ноогоҳӣ, хушбоварӣ, содагӣ, динзадагӣ, хурофозадагӣ, мазҳабгароиҳо бояд дар тоҷикон ҷилавгирӣ гарданд".

Якуббек дар доираи давлати " Хафтгандж", аввал, эъломияро хонд аз бебозгашт барҳам додани гуломдорӣ, ки барвақтар буд аз кишвари халқии Хутой ва Руссия подшоҳӣ. Ёкуббек ислоҳотиқушунҳои ҳарбии " Хафтгандж"ро гузаронид, муқобили хитойзабонҳо эъломи муборизаҳои яроқдоррони" Хафтганджро" ҳидоятбахшид. Сарфармондеҳ барои мардони то 35 сола муқаддосотиҷанговариро қонунномид, то истиқлолиятидавлатии" Хафтгандж" ва ҳудудҳои он мутлақо ҳивзшуда дониста гардид, ки тоҷикони кишвар меросгирони бо дасти хитойзабонҳо валангоршудагони давлатҳои тоҷикии пешини" Шинҷон" ва Чин" мебошанд.1. " Ёқуббек бо дасти худ"Қонуни пешбурди ҷанг бо Хитойро" навиштааст, ки дар бойгонии шаҳри Санк-Петербурга Россиия ҷой дорад. 2. Дар "Ҷанги "Хафтгандж" бо Хитойзабонҳо барои ҷанговарон давлатӣ музди кор пардохт мешуд.". Ҷангро анҷом медодагон садҳо қушунҳои 100 нафарае ҷанговарон, ки фармондеҳон идора мекарданд,(командир рота). 3. Зирак будан аз душманон ҳавасманд мешуданд , бо унвонҳои баланди ҳарбӣ ва бо рухсатиҳо ҳарбӣ, бо асъор, либоси махсус, яроқи нав, 4. Намуна буданд дар қушунҳо қумандирони дар ҷангҳо таҷрибадор, писарони подшоҳ Беккулибек, Ҳаккулкибек , ҳамчунон Умарқул, зодаи Уротеппа, иштирокчи дар ҷангҳои Хуканд, бахусус Ҷомадор,тоҷик аз шаҳри Кобул, ки хуб идора мекард нишонрасии снаряҳоро. 5. Якуббек ташкил кард истеҳсоли яроқу тирҳо; - Рейтанли дар Руссия навишт, ки дар Кошғаре бакор дармад, оғоз кард корхонаи истеҳсоли снаряд; - коршиносони анлисзабон омода кардаанд гранатаҳои кулӯлаи метаркидаро бо кувваи калон; - корхонаи – милтиқбарори маҳсул медод,- роҳбари Ост- Индия дар Кошғар истеҳсоли яроқро бакор андохт;- аввали соли 1870 Якуббек дар Кошғар омузишгоҳи тирпарони кушод ва писаронро меомӯонидан; Ҳарбиёни Британиё сарбозонро меомузониданд муқобили Хитойзабонҳо, набардҳо муқобили душманони "Ҳафгандж" ; дар 1876 "ҳазор яроқ, 8 яроқи махсус омад аз Тибет ; Аз Ҳиндустон ва Хуросон ворид шуд 400 адад яроқ ; Форсайт аввал 400 яроқи тезпарон, дуюмин маротиб - 2220 адад яроқ, 8 тирпарони куҳ; - Полковник Гадер 20 ҳазор мушкет тӯҳфа дод. 6. Якуббек аз Кошғар то Карошахр ташкил кард (набардҳои дар амал мебударо гузаронид муқобили душман), Дар ҳудуди калон ташкил кард ҷойҳои истодан ва захираҳои оби борону барф; - об оварданро бо шутурҳо ташкил карданд, 200 одам бо аспҳо аз паси аскарон обро мебурданд . Бо ҳаракати қушунҳо , об дар ҳавзҳои хурду калон, дар чоҳҳо,;- якруз пеш аз омадани қушунҳо, қолину сарпаноҳои латагӣ дуруст карда мешуд,; Фармондеҳ ҳафтае як рӯз бозори биринҷ, гӯшт, орд, нон, равғани думаи гуспанд, савдо мешуд ҳама намудҳои шириниҳои тоҷикӣ; Дар Аробаҳо меомаданд, раған, гушти гусфанд, тухми мурғ, чароғакҳои керосинӣ,, тавоқчаҳо, дег, бел, зоғнӯл; Ротаҳои ҳарбиро ҳамроҳӣ мекарданд 4,5 ҳазор гӯсфанд, бузҳо, зардолуқоқ, говҳои дӯшидамешуда; 7. Якуббек вазифадор кард роҳбарони вилоятҳо ва минтақоҳо, қушунҳои ҳарбиро таъмин созанд бо биринҷ, 200, 300 буқаҳои корӣ аробаҳоро мекашиданд, бо говҳои корӣ, 400 600 тонна орду гандум мерасид. Фармонҳои Ёқуббек иҷро мешуданд. Таъминости инглизабонҳо аз ҳисоби Ёқуббек буданд , хориҷиён ҳуқуқ надоштанд бо занҳои Кошгар ишқварзӣ дошта бошнд, ё издивож барпо , ё ҳамсар созанд. Душманони дар назар буда, қушунҳои Хитойзабонҳо, Руссия, тюрктаборон - Уйгурон , ӯзбекҳо ҳайратзада будаанд, ки дар биёбони калон Ёккубек моҳирона идора кард дар водии Хутан 100 ҳазор қушунҳои давлати "Хафтгандж"ро, ки фармон доданҳо будаанд муқобили мунтазир ва бедоргардӣ доштагони қушунҳои Хитойзабонҳо, дар шароит камобӣ, маводҳои истемолӣ, ки қушунҳои "Хафтгандж" таҷрибаҳои реалии қушунҳои Аврупоиро намоиш доданд..

Генерал-губернатор А.Н. Куропаткин дар китоби худ[21] навиштааст, ки муҳорибаҳои ҷангии Ёкуббек солҳои аввал ғолиб, бурдовар будаанд. Дар манзараи бурдҳо, сарзаминҳои Шимолу-Ғарбии Хутан, Қошғар муддати 16 сол мустақил будаанд аз Империяи Хитойзабонҳо. Аз шаҳру минтақаи Кошғар берун мешудаанд қушунҳои генералҳои Хитой, Бо гузашти вақт Ёкуббек ҳукумати худро мустаҳкам дар ҳамаи ҳудудҳои вилояти Синьцзян ( ки Хутан ном дошт) дастболо карда буд. Ёққубек ғасб кардани дигар мулки Хутанро давом дод, ва дар Тюркистон Шарқӣ набардҳои Ёққубек дар давоми солҳои1865 – 1870 мелодӣ мутлақо натиҷаовар будаанд". Ёққубек, дар ҳалқаи ҳарбиёни Руссия ва Чинтаборон, дар ҳолатҳои ҷангу хунрезиҳо, тавониста буд "Зи Шингону Чин" давлати "Ҳафтганҷ"ҳадя бафорсизабононро нишон, намоишдиҳад. Ёққубеки Ахтарлаҳза ҷонибдори мустақилияти хонигари вилоятҳои Кулоб ва шоҳигарии Дарвози бостон буд. Афсус, ки чанде пас аз фавти сардору сарлашгари давлати " Ҳафганҷ", аввали соли 1878 "бо лашкари амир Музаффари манғит, бо иштироки фаъоли ҳарбиёни Руссияи подшоҳӣ, тахти салтанати шоҳони Дарвоз сарнагун шудааст". "Хафтгандж" бо роҳбарии Ёккубек, забти ҳудудҳоро васеъ мекард аз ҳисоби сарзаминҳои , ки генералҳои Хитой бохтаанд. Сарлашгар бо ғолибиятҳои интихобӣ, ҳама ҳарбиёни Хитойзабонҳоро аз водии Хутан берун кард, "Хафтгандж" ғолиби мутлақ буд!

Вале душманон махфиона амалҳои ояндаро пешбин буданд. Пештар, Ҳукумати Руссия дар маҷлиси васеъи давлатӣ тирамоҳи соли 1870 " Стратегияи навро "қабул карда буд ", ки аз он намояндагони давлати ""Хафтгандж"хабар надоштанд-" дастоварҳои Ёкуббек қудрати иқтисодӣ, ҳудуди ягонаи Россияро заиф месозад, хавф вуҷуд дорад. Зарурат мебошад, ки ҳамсояи наздик, санҷидашуда- кишвари Хитойро ҷонибдор шуд, аз ҳуҷумҳои ҳарбии давлати "Хафтгандж, сарзаминҳои кишвари Хитойзабонро қушунҳои Руссия ҳивз созанд"., ки ичро шуда буд.

Генерал Куропаткин гӯш мекард ихтилофгарони атрофи Ёккубекро, ба гӯшу дасти Горчаков, вазири корҳои хориҷии Россия мерасонд, то ӯ ба гӯши Шоҳи кишвар резад, ки Ёқуббек норозӣ мебошад, хоинон мешуморад " Амир Насрулло, шоҳи Бухоро, ки бебозгашт солҳои 1866 и 1868 ба Руссия шаҳрҳои - Самарканд, Истравшан,, Ҳуджанд, Ташкентро додааст, ҷилавгири накард тирпарон шудани тоҷикони бегуноҳи шаҳрҳои номбурдаро, пайгири хиёнаткор донистан ва ҷазо додани роҳбари Хуқанд мебошад". Барои Шоҳи Руссия дар бораи давлати "Хафтгандж", гузориши Вазири Корҳои хориҷии Горчаков ба император баён шуда буд: «Россия мақсадиғасбузеридастгирифтанидавлати"Хафтгандж"ро надорад, хоҳиш дорад бо Кашғармуносибатҳоидустӣватиҷоратродоштабошад, вале" истиқлолияти"Хафтгандж"ро наметавонад ҷонибдор бошад", бо ду сабаб. Аввал, бовар надорад ба роҳбарияти давлати нав. Дуввум, ва асосӣ, ки кишвари Хитойзабонҳо намехоҳад Истиқлолияти давлатии тоҷикии "Хафтгандж" эътироф намоянд".(Исиев Д.А., 1981).

Дар китоби Кауфман рафтору амалҳои реалии давлати "Хафтгандж" сабт шудаанд, ки Сафири Ёкуббек декабри соли 1870 -Туробходжа ба Петербург расид, ӯро Александр2- пазируфт. Вале масъалаи асосӣ, ки "шинохти Мустақилияти давлатии тоҷикии "Хафтгандж" буд, шоҳи Руссия розӣ нашуд, ва хоҳиши роҳбари "Хафтгандж"ро рад кард.

Руссия иртиботҳои худро бо Хитойзабонҳо метезонад,, 22 июни соли 1871 ҳудуди води Хутан- Синьзянро қушунҳои ҳарбии Руссия ҳивз мекарданд, ки дар байн мушкил шуд пайваст шудани қушунҳои давлати "Хафтгандж", бо ҷанговарони Султонати мардуми Таранчин. Пас аз дар июни соли 1871, қушунҳои Россияи подшоҳӣ ,- ҷангро бо қушунҳои "Хафтгандж" эълом накарда, - қушунҳои Руссия водии Хутанро ишғол карданд, ки қушунҳои Хитойзабонҳо бохт набинанд ва кумаки стратеги барои Пекин буд.

Маълум буд ва мебошад, ки гардиши қушунҳои "Хафтгандж" ҳамчунон Бохти Ёқуббек набуд, таслимгардӣ ҷанговарони "Хафтгандж" набуд. Дар асл нақшаи махфӣ давр мехурд, ки Ёкуббек бо заҳри дасти Хитойзабонҳо нобуд гардад". Бо нигоҳазтирезаиояндабинӣ, босарварииЁққубек, - сарбозони давлати "Ҳафтганҷ" бояд муборизаҳои яроқнокро муқобили ҳарбиёни Руссияи подшоҳӣ дар амал мебурданд, бо такя ба сокинони Самарќанд, Бухоро, Намангон, Хуқанд, Шаҳрисабз, Китоб, Сирдарё, Бекобод, Фарғона, ки он ҷо мутлақан чеҳра ва нафаси тоҷиќӣ ҷараён дошт. Зарур буд дар ҳамон давра, бо кушишҳои Ёққубек ба давлати " Ҳафтганҷ" пайвастани мулкҳои Самарқанд, Ӯротеппа, Хуҷанд, Намангон, Сирдарё, Бекобод, Хуќанд, Фарғонаву Риштон бояд анҷом меёфтанд. Мутаасссифона, саводдоштагони шаҳрҳои номбурда, аз зулми тюрктаборону шариатҳои исломӣ дар ҳалқаи мафкураи ғуломона будаанд ва ҷасорати пайвастан ба давлати "Ҳафтганҷро намоиш надодаанд. Адаш Истад, нависандаи хушқалам аз Самарқанд суханони рассоми куриёӣ - Георгий Кимро моҳи ноябри соли 2014 бамаврид бозгӯ кардаанд, ки «асъор не, шумо тоҷикон пешво-пешбар аз ҷумлаи тоҷикон надоред.?! Ҳукумат чӣ хеле бошад, маориф ҳамон хел мешавад. Модари ба ҳоли бардагӣ гирифтор, ҳамеша ғуломбача мезояд[22]". Сабабҳо барои сокинони шаҳрҳои номбурда буданд, ки Руссияи подшоҳӣ ғасбсозии шаҳрҳо ва мулки Осиёӣ Марказиро идома медод ва инчунин дар Осиёи Шарқӣ дахолатҳои шикканандаро муқобили тоҷикон ба ҷараён доштааст. Муқобили Иронтаборон найрангу нафсаноятҳои ғасбсозиҳои Руссияи подшоҳӣ беохир буд, масалан, ба соли 1868 Руссия подшоҳӣ алҳол аз итоати шоҳигарии Бухоро шаҳрҳои Самарқанд, Ӯротеппа, Хуҷанд ва Тошкандро ғасбсохта, ба итоати Руссия подшоҳӣ ворид кард. Ғасбсозиҳои Руссия беканор будаанд.

Руссияи подшоҳӣ дар замонҳои муайяни 1790 -1930 солҳои мелодӣ бо истифода аз ҳарду самтии ҷеосиёсии ҷаҳон муқобили иронтаборон нақшаҳо, азяксӯ, набардҳои қабилаҳои тюрктаборонро муқобили онҳо ҷараён медод, чун раҳнамо, қумандонҳои Руссия, пешбарандагони ҷангадагони бесару сомони тюркнаҷодон будаанд, аз дигарсӯ, ғасбкардани минтақаҳо ва давлатдориҳои сокинони Қовқози Шимолӣ ва Осиёи Марказирро идома медод. Иктишофи Руссияи подшоҳӣ соли 1795 роҳнишондиҳанда буд, масалан, барои Муҳаммад Агахон - озарбойҷони Астрабод, ки дар Табрез, пойтахти Император, шоҳи Иронро қатл кард, хунрезиҳои бемисл дар ҷаҳон, дар Ирон ва мулки Грузинҳо баамал овард.

Бояд пешгӯиҳои вақт мешуданд, муттаассифона, набудаанд, ва ниҳоят вақт собит кард, ки дар маҷмӯъ сиёсати Руссияи подшоҳӣ ва коммунистӣ барои тоҷикон шиканандатар аз зулми арабу чингизтаборон ва тюрктаборон буд, ки барои наслҳои ояндаи номбаршудагон ҳудудҳои Тӯрони қадимӣ, шаҳру мулкҳои тоҷиконро солҳоми 1917- 1929 мелодӣ "табартақсим кард", ки аз нобудгардии дурӯғнависҳои коммунистони рус,- чанде кишваре аз онҳо,- бо ғасбсозиҳои қариб ҳама дастовардҳои тоҷикон ( аз илмҳои идоракарданҳо, мусиқӣ, наво, меъморӣ ва истеҳсолӣ: гандуму зағерпарварӣ, мевапарварӣ, ангурпарварӣ, зироатпарвариҳои дигар, лубиёгӣ, чорвопарварӣ) - шохаҳо ва чеҳраҳои ҳуқуқии байналмиллалиро дарёфтанд. (Китоби Рашид Набиев "Тоҷиконсернуфустаринсозанда, бунёдгаронишаҳриХуқанд")[23] . Дар солҳоми 2022- 2024 мелодӣ панҷ давлатҳои турктабор Тамаддунҳои ниёгони тоҷиконро мероси тюркон меноманд ва довталаби " ба онҳо дар 11 ноябри соли 2023,- дар Самарқанд, чун ханҷар задан буд ба қалби тоҷик,- номнавис шудани, масалан, Тамаддуни Тӯрон ҳастанд". Таваҷҷуҳи соҳибсухан ба мақому фаъолияти кутоҳи давлати " Ҳафтганҷ" ,Ёққубек дар он мебошад, ки " тоҷикон дар ҷаҳон миллати камшумор (метавон гуфт ягона ) мебошанд, ки ҳазору панҷсадсоли охир мулкҳои бузурги сукунаддоштаи худро бохтанд, ё дар ҳамон сарзамини таърихии худ зиндагӣ доранд (Ӯзбакистон, Афғанистон, Қазақистон, Киргизитон, Тюркманистон), вале, мутаассифона, мардуми камшумор дар ҳамон кишварҳо номбурда . " мешаванд.

Бахилии тюркнаҷодон ва иштибоҳинобахшиданӣ

Муқобили Ёқуббек нафақат дар кишвари хитойзабонҳо, баъзе таърихнигорони уйғур, Ҷумҳурии Қазоқистон, балки ҳатто баъзе тоҷикон хулосаҳо ва суханони носазоро гуфтаанд ва навиштаанд.Масалан,Муҳаммад Аълам, собиқ корманди ҳокимияти шоҳигарии Хутан, дар китоби " Таърихи Кошғар" хашму бадбиниҳои дағалона аз Ёққубек баён кардааст. Довуд Исаев, бо гузаашти 104 сол " Ёккубекро миллати уйгур меномад ", ки дар китоби худ бо русӣ " Уйгурское государство Йеттишар"[24] Москва, соли 1981., - "Ҳафтганҷ"и форсии дар амалбударо, беассос тюркӣ номгузорӣ дорад, мантиқан ном набояд тарҷима шавад. Паҳн гардидааст соли 2018 андешаҳои ғалати сиёсӣ ва илмии таърихнигорон. Гуруҳи таърихнигорон аз кишвари Қазоқистон нашр кардаанд, ки "эҳтимолият вуҷуд дорад, Ёккубек -"узбаке аз тюркони қипчокавмишаҳр Хӯканд бошад[25]. Бубинед, ки тюрктаборон фарзанди қаҳрамони тоҷикро ҳамеша тюрк нишон медиҳанд, дар ҳоле ки тоҷикони қарнҳои XX, XXI низ фаъоланд ва, агар Ёққубек аз тюркони қипчокавм мебуд, аз чӣ сабаб ташкил кардани давлати миллии "Ҳафтганҷ"ро бо забони форсӣ менавишту ба ҷаҳон эълом кард?

Менависад суханони уйғури дигарро - Бурҳон Шаҳидӣ, ки "ташкилу фаъол вуҷуд кардани "Ҳафтганҷ" зарурати холисона нест, балки натиҷаи табадулоти Ёққубек будааст". Бале, Ёққубек ҷасорат дошт, ки давлати тоҷикии " Ҳафтганҷ"ро ташкил ва инқилоби иродаву озодхоҳии сокинони Хутани қадимиро фӯрӯзон кард, ки бо тюрки такрор доранд номи давлат, ва "уйғурон давлати миллӣ" медонанд, ки сирф дурӯғ аст.

Иштибоҳи нобахшиданиро Хасанбой . Шарифов[26] аз Худжанд гуфтааст ва нашр кард. Баробари ситоиши Ёққубек – бунёдкор ва ҳокими тавонои давлати бузурге расид"гуфтанҳо, дар байни ҷумла ибораҳои чеҳрашикани тоҷикмард омадаанд "сағираи бенаво, бесаводу мактабнадида[27]," гуфтаанд, ки ба ҷеҳраи сарлашкар лойи сиёҳ пошидан аст. Агар Ёқуббек мактабнадида бошад, чи тавр бо форсӣ эъломияи ташкил шудани давлати " Ҳафтганҷ"ро навишт ва сарлашкар бурдҳои ҳарбиро роҳбар ва соҳиб буд.

Сафари Низомамин ба Кошғар, дидорбинӣбо падар

Ёққубекки Ахтарлаҳза дар кунҷе аз Пискати қадимӣ Ҳиматтой - ҳамсар ва писару духтарро соҳиб мешаванд ва махфӣ аз шахсиятҳои Хуқандии атрофи худ, онҳо дар Ӯротеппа бузург шудаанд.

1. Марди 37 сола,. Сентябр - октябри соли 1871 савора ба аспи Ҷирани хиромонқадам дар 6 шабу рӯз бо дар ҳар 7 соат орому ғизо додани Асп, то кӯчаи Чорсӯ Хуқанд расид,бо дигар аспҳои иваз мешуданд, дар 8 рӯзҳо дигар ба Қошғар омад. Низомамин бо падар якдигаро оғӯш гирифтанд. Ёққуббек ба Низомамин воқеъҳои стратежиро баён медораад, ки "аз ҷанги эълом нашудаи қӯшунҳои Руссияи подшоҳӣ богенерал Кауфман-, кӯмаку ёрии тактики барои чинтаборон дар амал буд,- то ҳамоҳангии яроқбадастони "Ҳафтганҷ" бо сарбозони ҷанговар анҷом нагирад, ки қушунҳои кишвари Чинро ба муҳосира гирифтанд. Нақшаи ман дар ҳамон набардҳо анҷом нагирифта монд, ки маънои мағлуб шудани сарлашкар мебошад",

2. Ман ба Шумо, падар, бовар дорам, ки дар майдони ҷанг, рӯбарӯ будан душмане наметавонад Шуморо мағлуб созад. "Читавр ва кӣ супориши медиҳад, то барои Шумо таому чой ва оби ошомиданиро омода созанд. Бояд яке аз додарҳоям, ҷавону хурдтари онҳо, ҳамеша хурдану нӯшидани таому чой, меваю мавиз ва чойник, косаву табақҳои ғизоро назорат барад, бисёр ҳушёрона хизмати падарро анҷом диҳад. Хоҳед, ман муддате, то бурду фаъолияти оромонаи давлати " Ҳафтганҷ", ҳамин гуфтаҳоямро назорат барам, бозбин бошам"?,

3. Бисъре аз Уйғурон бо чинтаборон махфиона кор мебаранд, инчунин ӯзбакони Андиҷон муқобили ман, Ёққубек ҳастанд. Писарам, хавф калон, ҳоло набояд дар Қошғар ва Хуқанду Тошканд бидонанд, ки писари тавоноӣ ман дар Ӯротеппа кору зиндагонӣ дорад, вагарна душманон пайгирӣ ту мешаванд. Ту бояд аз иктишофи Руссия нигарон бошӣ, ки нафақат туро, балки фарзандон ва наберагони туро пайгир мешавад, аз сабабе ки ман чандсол бо супориши тез, тез дигармешудаи хони Хуқанд бо ҳарбиёни Руссия набардҳои шикандаро анҷом додаам. Низомамин мақсадидилро гуфт,ки " барои идомаи ҳивзи озодии форсизабонон Истравшан, ту бояд ба Истравшан баргардӣ, то аз набераву абераҳои ту, масалан, саҳифаҳои тозае барои баёни набардҳои ману Рустамбек, шояд дар оянда нашр бишаванд". Ба ту, тоҷики боҷасорат Ӯротеппа, Самарқанд ва Хуҷанд мӯҳтоҷ ҳастанд, ки ҷилавгирӣ қабилаҳои тюркнаҷодон бошанд, то, масалан, тоҷикони ҳунарманду истеҳсоли саноатиро рушд медода, дар Ӯротеппа аз душманон ҳивз шаванд.. "пагоҳ субҳ бо аспи худ аз онтараф нздик ба тиреза меистӣ, мекушоям ҳардуямон хурчинро болои аспи ту мегузорем. Инҷо харҷи роҳу тӯҳфаи падар ба Низомамину набераҳо ва тангаҳои якпояи хурҷин ҳаққи модарат ва хоҳарат мебошад", Пагоҳ субҳ, туро ду аспсавор то Хуқанд ҳамроҳӣ мераванд. Низомамин дида дӯхта гуфт, шинос шав, Беққулибек, писари чаҳорими ман аз Қипчоқзан. Ҳарду дудаста дастҳои якдигар фишурданд. Аз Беққулибек хоҳиш кард, "хабарҳои навтарини нақша, тактикии душманро гирд оварлӣ", назди ман биё, ӯ хуб гӯён, берун рафт.

4. 2 аспи зиндор омад. Ёқуббек гуфт, писарам, ҳарду аспсаворон гирди Қошғарро, ҷойҳои лозими тиҷорати мардумро тамошогар мешавед. Ҳамроҳат, туро то хонаи Ҳакимхонтӯра - марди Ӯротеппагӣ, ки донишманд аст, мебарад, имрӯз меҳмон мешавӣ. Ӯ гӯшрас шудааст, ту ба ҳама аз Ӯротеппа муаррифӣ мебошӣ.

5. Қӯшунҳои Ёқуббек бо набардҳои хунрез бо қушунҳои Чинтабор дар муқобилият ва ҷанг будаанд. Такягоҳи қушунҳои " Ҳафтганҷ" ҳамоҳангии сарбозони Ёқуббек бо сарбозони таранчинҳо умеди ғолибият ба қӯшунҳои Чинтаборон доштааст.Онрузҳо қӯшунҳои Ёқуббек сӯи ағбаи Музарт рафт, ки барои бо таранчинҳо пайвастан андаке масофа буд. Вале дар минтақаи стратегӣ қушунҳои ду империяи калон Руссия ва Чин ҳамоҳангӣ мегиранд. Июни соли 1871 қушунҳои Руссия подшоҳӣ, зери фармондеҳии Кауфман барои пайвастгардии ду давлат – Ҳафтганҷ" ва Султони таранчинҳоро роҳ надоданд, ва пойтахти кишвари Илӣ- Гулҷаро валангор карданд.

Маврида асабоният шудан аз Мирзо Комил, шаҳрванди Чуст, ки гирдовардаи хабару мактубҳо, мукотибаҳо аз сиёсатҳои давлати "Ҳафтганҷ" буд - ё вазири корҳои хориҷӣ-. - Ёққубек хашмгин гардид ва аз зарбаҳои дасти ӯ, Мирзо Комил кушта мешавад. Собирхон- мудири асъору тангаҳои тиллоӣ,- ё вазири молия,- шояд, ҳамон соат Ҳисоботи вориду харҷи асъору тиллотангаҳоро ба Ёққубек мегуфтаааст. (Вольнец А., 2017).- ғайрчашдошт, аз бинни Ёққубек хун фавора мезанад, Аз кулӯлаи хуни мағзаш энержӣи иттиллотдор ҳолати бебозгашт рафтан дошт, "инсульт[28] қапид", ки дар Орло, Боянгол- ҳоло Вилояти худмухтории монголҳо дар кишвари Чин буд. Комилхон- Эшон кушод менависад, ки "Ёқуббекро душмани ҷониаш- Ниёзбек, ҳокими Хутан, заҳр дода қатл кард[29]. Ӯ барои куштани Ёқуббек махфӣ ба Карла омад ва ба хуроки Бодавлат заҳр андохтааст". Гуфтаҳои Мӯсои Сайрамӣ ҳастанд, ки аз задан хаста шуда, Ёқуббек чойи хунук талабидаанд, пиёларо тез ба даҳон мебаранд, якбора аз пой афтидаанд, тамоми бадани Ёққубек кабуд шуд, ки низ далели заҳр хурдан мебошад. , Каме пештар аз фавтидан, ба ҷойи писарони худ, Ёқуббек " Ҳакимхонтӯраи Истаравшаниро меросгирӣ тахт эълом кард". Ҳакимхонтӯра нахоста , тахтро ба Бекулибек вогузор месозад, ки ӯ бо сабабе кушта мешавад, соатҳое ки пас аз 12 рӯз, ҷасади Ёқуббек аз Карла ба мазори Офоқхоҷа, ба Қошғар да роҳ буд.

Далелҳо ва Бурдҳои мантиқиидавлати "Ҳафтганҷ":

- Аз номи давлати "Ҳафтганҷ" ба муборизаву задухурдҳои мусалаҳона пайвастани сарбозон бо роҳбарии Ёққубек ягона кишвар ва давлати миллӣ барои озод кардани мулки Хутан аз қушунҳои империяи Чин буда буд;

- дарси аввали шуҷоат, ҷасоратҳо барои шикастани хушунадҳои шумораи калон чинтаборон;

-кӯшиши исбот кардан ба ҷаҳониён, ки насли бисёру адади калони чинтаборон маъно, ҳақу ҳақиқати ғасбсозии мулки дигарон намебошад ва надоранд;

бо Нусхабардориҳо аз молу фаъолияти миллатҳои дигар Бузургу тавоно будани кишвари Чин намебошад ва дурӯғ аст;

- сафарбар кардани Шумораи калон барои тарсонидану қатли шумораи хурдмиллатҳо ؟ ғайриинсонӣ ва дарандагӣ мебошад ;

Қаноатмантарин Бурд бо форсӣ эълом гардидани истиқлолияти давлати " Ҳафтганҷ" буд ва 13 сол сарвари мулки фарогирифта будани Ёққубек зиндаву нуҳуфта мебошад, ки қушунҳои яроқдор, ё касе Ёққубекро дар майдони ҷанг, бо задану ғалтонидан ва сиқонидани нафаскашӣ қатл нашудааст,алки аз заҳри дасти хитойтаборони музлиммиҷоз, ки заҳр ошомида, фавтидааст;

Руҳу ҷони Ёққубек дар Квант ҳамеша гардиш дорад ва ҳидоятгари ҷавонони ба дунё чашм мекушодаву илмҷӯйянда мебошад, то кадом замоне ҳамранги давлати "Ҳафтганҷ" намоиш мегирад;

Омилҳои бохти " Ҳафтгандж", масалан, дар оғози фатҳи Урумчиву Пичан ӯйғурҳоро бо дунганҳо, чинтаборҳо ҷанг андохтанд, дар Ҷунгария "андиҷониҳо" ро бо уйғуру дунганҳо, қазоқу қирғиз ва туруватҳо ҷанг мекарданд, ки пеши дидаи набардҳои " Ҳафтганҷ"ро торик мекард, ва сарфармондеҳ , бигузор бо баҳои хунрезӣ бошад, то ҷойе ҷилавгирӣ мекард;

- тамоми мардони Уйғур ыонибдорони Хитойзабонҳо Буданд.

Намунаи фиреб диданҳо дар дигар даввлатдориҳои тоҷикон дида мешаванд:

(1.) Масалан, Масъудбек, дар асри 13 ташкил кард дар қисме аз мулки Вароруд давлати тоҷикон, бо тилло ва нуқра, бидуни ҳеҷ хароҷотҳо, асосгирифта, тангаҳоро ба муомилоти хариду тиҷорати молу иншоотҳо ворид сохта буд, ки сипас пайгирӣ таҷриба шуданд дигар кишварҳои ҷаҳон ;

(2)- Хабибулои Калакони дар Кобул соли 1929 роҳбари инқилоби бахмалӣро анҷом дод, ки шоҳ ба истеъфо рафт. Калакони 8 моҳ роҳбари кишвар буд. Агар кӯмаки техникӣ ва усулҳои набардҳои яроқдори русҳо намебуданд, қабилаҳои пуштун наметавонистанд ӯро боздошт, бе қарори суд бо дор овехта, қатл карда тавонанд ва ба ҳоли тоҷикони қоҳ, қоҳзанон биханданд.

Пас аз фавтидани Ёқуббек , давлати "Хафтгандж" пароканда шуд. Байни Уйғурон ва дигар тюркнажодон хушунадҳо, банабардҳотабдилшудаанд. ҚошғарваводиХутанрохитойзабонҳо забт кардаанд (Васильев А.Д., 2009). Хитойзабонҳои яроқдор тани беҷони Ёкуббекро аз қабр берун кашиданд, устухонҳои сарлашкари тоҷикро давоми ҳафта дар майдони калон шаҳри Қошғар гузоштанд[30], то даҳшатовар зери пой шавад, болои устухонҳо пешоб мерехтанд, хокрубаҳои ифлос мепошиданд, бо хасу чуб оташро фурӯзон мекарданд ва додзанон бо забони худ мегуфтанд, ки " ҳар тоҷике бо форсӣ сухан мегӯяд, озодӣ металабад, даъвати гирдомадани тоҷиконро ва пешниҳоди ташкили давлати тоҷикиро дорад, ҳамчунон бо азоб кушта мешавад"". Даҳшатовар, ки 80 дарсади тоҷикониҶумҳурииТоҷикистонфаҳмишнадоранд аздар 35 солигузашта, ки сиёсати пӯшидаиғоратгаронаиКишвари Хитоймуқобилитоҷикондавомдорад, масалан, соли 2012 ройгонҶумҳурииТоҷикистонбакишвари Хитойзабонҳо дуҳазоруяксадучилиду километри мкаааб мулк, ҳудудихудро, ҳамчунон конҳои калони тилло, нуқра, металлҳоинодирвазахираи ангиштсанги кишварро метавон гуфт ройгон додааст.

ХолмаҳмадАзимов, абераи Ёкуббеки сарлашгар , ки 2,5 сол (1968, 1970) ронандаи мошини ротаи иктишофи Иттиҳоди Шӯравӣ дар Олмон, Польша ва Чехославаия буд. Дар Донишгоҳщои ба номи Тимирязев ва Плеханов унвонҷӯйи молияшинос, ба дастури Иттиҳоди Аврупо 3 моҳ такмили ихтисос дар Вазорати молия ва иқтисоди Фаронса гузашт, профессори сохторшинос.

Соли 1991- 1998 ходими давлатӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

 

 

[1] Маҷалаи Стратегия иқтисодӣ. Душанбе. , 1999

[2] Дар ҷаҳон стандарти ягона цабул шудааст, ки дар сайёраи Замин баландии ҷойгиргардии ҳама минтақаҳо дар қиёс бо баландии баҳри Каспий инъикос меёбад.

[3] Аҳрор Мухторов, академик ҶТ " 2500 Курушкада, Истравшан, Уротеппа. Душанбе. Соли 2000.с.36.

[4] -аммо дигар муаллифон,- номи падари ӯро Муҳаммадатиф ва Исматулоҳ меномад?, -

[5] Наздикон Ёққубеки назариҳақдоштаро "Бодавлат" низ мегуфтанд

[6] Зимнан, Ҳаммаъно ба далелҳои зикршуда, Нашрияи Институти халқҳои Осиё Миёнаи Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ, соли 1963 мелодӣ дастхатҳои аз кӯҳи Муғи Истаравшан ёфтшударо чоп кардааст.

[7] Первое название Алма-Ата

[8] Таможня

[9] Аз қарни 9 то соли 2025 мелодӣ тоҷиконии Осиёи Марказӣ ва Шарқӣ номи давлати !.5 миллиард нафарро ХИТОЙ меноманд

[10] " Кушбегим эмира Бухарского. Папка № 1445, Список незакона взысканных с населения сумм бҷвшим Хоким город Ура- тюбе".

[11] Дар асари бо ном "Шоҳномнависӣ) шоири қарни 19 Истаравшанӣ Мирзиёи Афгор.

[12] Б.Ғгаффуров," Тоҷикон". шаҳри Душанбе " нашриёти муосир". 2020. С. 661

[13] Национальность кипчок

[14] « Якуббек Кашгарский» , Лондон 1898.

[15] Она родила Сын- Бобосодик, у которого много сыновей и три дочеры ( Бобосодиковых, старшая Гуландом была секретарём ЦК коммунистов Таджикистана.

[16] Электронный С:\users\ User\ Djcuments\nizo%20 Amin%20

[17] [17] Электронный С:\users\ User\ Djcuments\nizo%20 Amin%20.

[18] Бекмаханова Н.Е., все эти научные материалы является капитальный труд – дневник путешествий Ч.Ч. Валиханова «О состоянии Хафтгандж", или восточных городов в долине Хутан иАксу, Тохта-манджу, Яркент».

[19] Пойтахти аввали давлати « «Ҳафтганч»

[20] субатома

[21] «Кашгария: Историко-географический очерк страны, военные силы, промышленность и торговля» ( 1879).

[22] Георгий Ким дар Самарқанд моҳи ноябри соли 2014

[23] [23] Рашид Набиев " Аз таърихи хони Хуқанд - хоҷагии феодалии Худоёрхон, нашриёти "Фан", Тошканд. 1973 мелодӣ (Из истории Кокандского Ханства , Феодалӣное хозяйство Худоярхана" Тошканд. Издателӣство "Фан" 1973

[24] Уйгурское государство Йеттишар" Москва, соли 1981.

[25] "ИСТОРИЯ ГОСУДАРСТВА ЯКУББЕКА И «БОЛЬШАЯ ИГРА» В ВОСТОЧНОМ ТУРКЕСТАНЕ .журнали Қазоқистон "ОТАН ТАРИХЫ ҒЫЛЫМИ" 2018 год, № 3 (83

[26] Ҳасанбой Шарифов "Яккубек Бодавлат". Москва, 4 м шӯъбаи "Нашриёти ҳарбӣ. "2001. ( 84.РА13.... 192879, ё 3009464),с.4.

[28] Фишори баланди хун бар сар задан

[29] Рисолаи Яъкубӣ, с.135.

[30] «ГосударствоЯкуббека,Москва,2001"